باتوم باتوم بندريست [ كه ] در دامنهء كوههاى جنگلى افتاده و كنار دريا است . و طرف يمين آن رودخانهء چولوگ است و طرف يسار آن رودخانهء چوروق است ، اما هيچ‌يك نزديك به شهر نيست . و سابقا اينجا از متصرفات قديمهء دولت عثمانى بوده و بندر معتبر دولت روس در كنار اين دريا پوتى بود ، تا در اين جنگ اخير عثمانى و روس ، اين بندر نيز به تصرف روسها درآمد و كالسكهء راه‌آهن كشيدند ، و باتوم محل عبور و مرور گرديده و عبور از پوتى كم شد . و فاصلهء ميان باتوم و پوتى قريب شش فرسنگ است در دريا . و اين باتوم از قديم جزو گرجستان و قلعه بوده و دور نيست همان قلعهء توم است كه امير تيمور در گرجستان فتح نموده . و الان قريب دو هزار خانه است كه هشت نه هزار نفر جمعيت آنست . و بازارها و دكاكين و كوچه‌هاى خيلى مرتب و منظم ساخته شده . و دكاكين و خانه‌هائى كه از قديم بوده آنها را غالبا محض راست كردن كوچه‌ها خراب كرده‌اند . و استاسيون خيلى معتبرى به جهت كالسكهء آهن ساخته‌اند . و باغ دولتى تازه در كنار دريا درست كرده‌اند كه محل گشت عامه است . و پنج شش مهمانخانه و هتل « 4 » هم رعيتى ساخته‌اند . و قلعهء قديم اينجا كه مال عثمانى و سر تپه خاكى بوده ، استحكام داده و سر هر برج آن را توپها نصب كرده‌اند . و عرادهء توپها در روى آهن به وضع كالسكهء راه‌آهن است كه يك نفر توپچى توپ خيلى بزرگ را به هرجا بخواهد حركت مىدهد . و روسها كمال اصرار در آبادانى اين شهر را دارند من جمله محض ارزانى و فراوانى اشياء قرار داده‌اند كه آنچه از خارج داخل اين شهر مىشود ابدا گمرك نمىگيرند . و كلية در ممالك روسيه هرچه [ از ] خارج از مملكت [ وارد ] مىشود « 5 » زياده از مأخذ ، هر قدر بتوانند گمرك مىگيرند و

--> ( 4 ) - اصل : هطل . ( 5 ) - اصل : « روسيه هرچه خارج از مملكت او مىشود » .